سیدعطاءالله مهاجرانی

چهارم: دلایل توجه شهید امام خامنه‌ای به رمان
به چهار نکته یا محور مهم در تبیین گرایش و دلبستگی شهید خامنه‌ای به رمان و داستان می‌توان توجه داشت. توجه به این نکته مناسب است که «داستان» اعم از «رمان» است. وقتی داستان با سبک و سیاق و هندسه تخیل ویژه‌ای نوشته شود، رمان پدیدار می‌شود؛ چنان که بین «نظم» که عمومیت دارد و «شعر» که از گوهر شعریت و یاشاعرانگی برخوردار است، می‌توان تفاوت قائل شد.
یکم: قرآن مجید
داستان‌های پیامبران در قرآن مجید نقش ممتازی در توجه شهید خامنه‌ای به عنصر داستان داشته است. چنان که مرسوم بوده و هست، در همه جای جهان مادران و گاه پدران یا پدر بزرگان و مادر بزرگان برای فرزندان و نوادگانشان قصه می‌گویند. گاه کودکان با قصه به خواب می‌روند. حتی بزرگان نیز با قصه به خواب می‌روند. البته «قصه» مفهومی چند لایه و مشکک است؛ به قول مولوی محمد جلال‌الدین بلخی:
سایه خواب آرَد تو را همچو سَمر
چون بر آید شمس، انشقّ القمر
آیت‌الله خامنه‌ای از قصه گویی مادرش در دوران کودکی خود تعریف کرده است. مادر ایشان دختر مرحوم آیت‌الله سیدهاشم میردامادی نجف‌آبادی بود، از شاگردان آخوند خراسانی و میرزای شیرازی. او در نجف متولد شده و در نجف رشد کرده بود و لهجه نجفی داشت. خوش آوا بود و نسبت به قرآن مجید معرفت داشت. هر روز از روی قرآنی که هدیه پدرشان بود، با صدای زیبا برای کودکان خود قرآن تلاوت می‌کرد. برخی آیات را معنا می‌کرد و داستان‌های پیامبران را تعریف می‌کرد. نسبت به داستان حضرت موسی(ع) شوق و دلدادگی داشت. جزئیات داستان موسی(ع) را برای فرزندانش تعریف می‌کرد و چنان شوق انگیز از موسی سخن می‌گفت که بعدها  آیت‌الله خامنه‌ای گفتند: «ما نیز با اشتیاق به داستان، حضرت موسی، پیامبر بزرگ توجه می‌کردیم.» ۱
به گمانم بذر توجه و بلکه اشتیاق به داستان و رمان با همان داستان‌های پیامبران در قرآن مجید، در ذهن ایشان سرشته و بارور شده بود. این بذر ممکن است در ذهن دیگران هم افشانده شده باشد؛ اما مراقبت نکرده باشند و بذر پژمرده شده باشد. توجه به داستان‌های قرآنی و آشنایی با تفاسیر قرآن مجید، موجب می‌شود که سالیان بعد، سه کتاب سید قطب (۱۳۲۴ ـ ۱۳۸۷ق/ ۱۹۰۶ ـ ۱۹۶۶) مورد توجه ایشان قرار بگیرد: 
ـ التصویر الفنی فی القرآن، 
ـ المشاهد القیامۀ،
ـ  النقد الذاتی. 
حتی برای ترجمه تفسیر «فی ظلال القرآن» نیز اقدام می‌کنند و هنگامی که متوجه می‌شود دیگران مشغول ترجمه هستند، دیگر ترجمه را پی نمی‌گیرد. 
اما رویکرد هنری و توجه به داستان‌های قرآن مجید و سبک داستانی قرآن، ایشان را مجذوب می‌کند؛ چنان که در جلد نخست تفسیر قرآن مجید، در گفتار سوم اشاره می کند: 
«اینکه بهشت چه جور جایی است، جهنم چگونه جایی است، انسان در قیامت چه وضعیتی دارد؟ انسان‌ها در قیامت چه می‌کنند؟ اینها را عقل نمی‌تواند بفهمد؛ اما صحنه‌های زنده آن را قرآن بیان کرده. یکی از نویسندگان معروف مصری یعنی سید قطب، دو کتاب نوشته در همین زمینه‌ها که یکی مشاهد القیامه است؛ یعنی منظره‌های قیامت. او می‌گوید قرآن اینجاها از بیان عادی فراتر رفته و صحنه نگاری می‌کند. ترسیم می‌کند؛ واقعیتش هم همین جور است. با قرآن که یک قدری ان‌شاء‌الله انس بگیرید، می‌بینید این آیات خیلی آیات عجیبی است؛ وقتی انسان آنها را با تدبر می‌خواند، کانّه این جور است که صحنه قیامت را در مقابل چشم خویش از نزدیک دارد مشاهده می‌کند.»۲
به نظر می‌رسد مراد از کتاب دوم، همان اثر مشهور سید قطب «التصویر الفنی فی القرآن» باشد که دوسال قبل از کتاب مشاهد القیامة منتشر شده بود. (از جناب آقای مختار پور که به این نکته متفطن شدند و راهنمایی کردند، ممنونم). می‌توان گفت قرآن مجید در بیان قیامت و تصویر قیامت از داستان به معنای متعارفش فراتر رفته و ما با رمان مواجهیم. البته سبک قرآن به کلی چیز دیگری است:
ای محو عشق گشته، جانی و چیز دیگر
ای آنک آن تو داری، آنی و چیز دیگر!
(غزل۱۱۱۴)
و:
در شرابم چیز دیگر ریختی در ریختی
باده تنها نیست، این آمیختی آمیختی
(غزل ۲۷۸۰)
شراب‌های این جهانی با افیون چیز دیگر می‌شود. آیات قرآنی با شعشعه وحی چیز دیگری شده است. این شعله و شعشعه وقتی پرتوش بر جان کسی افتاد، سبک و سلوک قرآنی پیدا می‌کند. دیگر داستان‌ها را نمی‌شنود، می‌بیند! به مرتبت فراتر از دیدن هم می‌رسد. شعله داستان و رمان با داستان‌های پیامبران و آیات قرآن مجید و آوای خوش مادر، در ضمیر و ذهن و زبان آیت‌الله خامنه‌ای نقش شده بود.
ادامه دارد
پی نوشت ها:
۱ـ السید علی الخامنئی، مذکّرات، ان مع الصبر النصر، بیروت، دفتر حفظ و نشر آثار امام خامنه‌ای، ص۲۶ .این کتاب در اصل به زبان عربی گفته و به صورت نوشتار تنطیم شده است. متن عربی روان و رسا و زیباست. در مقدمه کتاب، آیت‌الله خامنه‌ای از استاد کم نظیر دکتر محمدعلی آذرشب قدردانی کرده‌اند که در سامان دهی و ویرایش کتاب نقش ممتاز داشته‌اند. کتاب به زبان انگلیسی بسیار دلپسندی نیز ترجمه و در انگلستان منتشر شده است:
Sayyed Ali Khamenei, Cell No. ۱۴, Manchester, Amin Publication, ۲۰۲۱
انتشارات انقلاب اسلامی این کتاب را با عنوان «خون دلی که لعل شد»، به زبان فارسی منتشر کرده است.
۲ـ آیت‌الله شهید سیدعلی خامنه‌ای، تفسیر قرآن، سوره بقره، ج۱، ص۷۷ ـ ۷۸، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی.